Mijn kind denkt negatief over zichzelf: wat kun je zeggen en doen?

Je kind zit aan tafel met een tekening. Na een paar minuten schuift het papier aan de kant. 'Ik ben hier ook gewoon veel te dom voor.' Of misschien hoor je na school: 'Niemand vindt mij leuk.' En wanneer je samen voor de spiegel staat, zegt je kind ineens: 'Ik ben lelijk.'

Au. Dat zijn van die uitspraken die je als ouder behoorlijk kunnen raken. Want jij ziet een prachtig kind. Een kind met zoveel leuke eigenschappen, talenten en eigenaardigheden. Hoe kan het dat je kind zichzelf zo anders ziet?

Het liefst zou je meteen zeggen dat het helemaal niet waar is. Dat je kind hartstikke slim, lief en mooi is. Maar soms blijft die negatieve gedachte toch hangen. En hoe vaak je ook vertelt dat het niet klopt, je kind lijkt je niet te geloven.

Wat kun je doen wanneer je kind negatief over zichzelf denkt? En hoe help je een kind om wat liever voor zichzelf te worden, zonder steeds met complimenten te strooien?

Waarom denkt mijn kind zo negatief over zichzelf?

Kinderen worden zich tijdens het opgroeien steeds bewuster van zichzelf. Ze ontdekken waar ze goed in zijn, wat ze moeilijk vinden en hoe ze verschillen van anderen. Vooral op de basisschool gaan kinderen zichzelf steeds vaker vergelijken met klasgenoten.

Wie kan het beste rekenen? Wie wordt er als eerste gekozen bij gym? Wie heeft de meeste vriendjes? En waarom kan die ene klasgenoot iets al wel, terwijl het bij jou maar niet lukt?

Soms kan één vervelende opmerking behoorlijk blijven hangen. Een kind dat uitgelachen wordt om een verkeerd antwoord, kan gaan denken dat het dom is. En wanneer een kind regelmatig wordt buitengesloten, kan het gaan geloven dat niemand het aardig vindt.

Maar negatieve gedachten hoeven niet altijd door andere kinderen te komen. Sommige kinderen zijn ontzettend kritisch op zichzelf, hebben hoge verwachtingen of vinden het moeilijk om met teleurstellingen om te gaan. Ook vermoeidheid en frustratie kunnen ervoor zorgen dat een kind op een bepaald moment iets heel negatiefs zegt.

Een kind dat een keer roept 'Ik ben stom!' heeft daarom niet meteen een negatief zelfbeeld. Maar wanneer je dit soort uitspraken regelmatig hoort en merkt dat je kind er echt in gelooft, is het goed om daar aandacht aan te besteden.

Wat is een negatief zelfbeeld bij kinderen?

Het zelfbeeld is de manier waarop je kind naar zichzelf kijkt. Wat vind ik van mezelf? Wat kan ik goed? Ben ik leuk genoeg? En hoor ik erbij?

Een kind met een positief zelfbeeld hoeft zichzelf niet geweldig te vinden. Het weet dat sommige dingen goed gaan en andere dingen moeilijk zijn, zonder dat dit meteen iets zegt over zijn waarde als persoon.

Bij een negatief zelfbeeld kan dat anders voelen. Een kind ziet vooral wat er niet lukt, vergelijkt zichzelf voortdurend met anderen of trekt uit één vervelende ervaring een veel grotere conclusie.

Een onvoldoende wordt dan niet 'Ik vond deze toets moeilijk', maar 'Ik ben dom.' En een klasgenoot die niet wil afspreken betekent ineens 'Niemand vindt mij leuk.'

Dat kan behoorlijk verdrietig zijn om te zien. Gelukkig kun je als ouder helpen om die gedachten beter te begrijpen en er anders mee om te gaan.

1. Probeer de negatieve gedachte niet meteen weg te praten

Stel, je kind komt thuis en zegt: 'Niemand vindt mij leuk.' Je eerste reactie is misschien: 'Wat een onzin! Natuurlijk vinden mensen jou leuk. Kijk maar hoeveel vriendjes je hebt.' Logisch. Want je wilt je kind geruststellen en laten zien dat die gedachte niet klopt.

Maar misschien voelt je kind zich op dat moment helemaal niet begrepen. Het heeft iets vervelends meegemaakt en krijgt meteen te horen dat het eigenlijk anders moet denken. Probeer daarom eerst te luisteren. Vraag bijvoorbeeld: 'Wat is er gebeurd waardoor je dat denkt?' Of: 'Dat klinkt verdrietig. Wil je me vertellen wat er vandaag gebeurde?'

Misschien blijkt dat twee vriendinnetjes samen wilden spelen en jouw kind niet mee mocht doen. Of dat er tijdens de gymles een vervelende opmerking is gemaakt. Door eerst te ontdekken waar de gedachte vandaan komt, kun je veel beter aansluiten bij wat je kind nodig heeft.

Je hoeft het gevoel niet meteen te veranderen. Soms is het al fijn dat je kind merkt dat het erover mag praten.

2. Maak verschil tussen wat er gebeurt en wat je kind over zichzelf denkt

Kinderen kunnen uit één vervelende ervaring soms behoorlijk grote conclusies trekken. Misschien maakt je kind een fout tijdens een rekentoets en denkt het meteen: 'Ik ben dom.' Of wordt het niet uitgenodigd voor een feestje en zegt het: 'Niemand wil mij erbij hebben.'

Probeer dan samen te kijken naar wat er daadwerkelijk is gebeurd.

Je kunt bijvoorbeeld zeggen: 'Je vond die rekensom moeilijk. Maar betekent dat ook dat je dom bent?' Of: 'Je bent verdrietig omdat je niet bent uitgenodigd. Dat snap ik. Maar betekent dat dat niemand jou aardig vindt?'

Het gaat er niet om dat je je kind probeert te overtuigen dat alles geweldig is. Je helpt vooral om onderscheid te maken tussen een gebeurtenis en de betekenis die je kind eraan geeft.

Want een moeilijke rekensom zegt iets over die rekensom. Niet over hoe slim, leuk of waardevol je kind is.

3. Pas op met overdreven complimenten

Wanneer je kind weinig zelfvertrouwen heeft, is het verleidelijk om extra vaak complimenten te geven.

'Maar jij bent juist hartstikke slim!'
'Je bent het mooiste meisje van de wereld!'
'Jij bent overal goed in!'

Lief bedoeld natuurlijk. Alleen voelt dat voor een kind dat heel negatief over zichzelf denkt soms niet geloofwaardig. Probeer daarom vooral concreet en oprecht te zijn. In plaats van 'Jij bent de slimste!' kun je bijvoorbeeld zeggen: 'Ik zag dat je het moeilijk vond, maar toch nog een andere manier probeerde.'

Of in plaats van 'Iedereen vindt jou lief': 'Ik zag hoe fijn je vandaag met je zusje speelde.' Zo help je je kind om positieve dingen over zichzelf te herkennen aan de hand van echte ervaringen.

En vergeet niet dat complimenten niet altijd nodig zijn. Soms is oprechte aandacht voor wat je kind vertelt of maakt minstens zo waardevol.

4. Vraag wat je kind tegen een vriendje zou zeggen

Dit is een mooie oefening voor kinderen die ontzettend streng zijn voor zichzelf. Stel dat je kind roept: 'Ik ben echt stom, want ik kan dit niet.'

Vraag dan eens: 'Stel dat je beste vriend dit moeilijk vond. Zou jij dan ook zeggen dat hij stom is?' Waarschijnlijk niet.

Misschien antwoordt je kind dat het tegen zijn vriend zou zeggen dat hij nog een keer kan oefenen. Of dat het helemaal niet erg is als iets niet meteen lukt. Vraag daarna: 'Zou je dat misschien ook tegen jezelf kunnen zeggen?'

Kinderen kunnen soms verrassend begripvol zijn tegenover anderen, terwijl ze zichzelf nauwelijks ruimte geven om fouten te maken.

Door samen na te denken over wat je tegen een vriend zou zeggen, help je je kind ontdekken dat het zelf ook wat vriendelijkheid verdient.

5. Let op hoe je zelf over jezelf praat

'Wat ben ik toch stom!'
'Ik zie er vandaag echt niet uit.'
'Waarom lukt mij nou nooit iets?'

Herkenbaar? We zeggen dit soort dingen soms zonder erbij na te denken. Even snel terwijl we in de spiegel kijken, iets vergeten of een fout maken. Maar kinderen horen die opmerkingen ook.

En als jij regelmatig streng bent voor jezelf, kan je kind daar ongemerkt iets van overnemen. Dat betekent niet dat je vanaf morgen alleen nog maar positief over jezelf moet praten. Je mag balen, onzeker zijn en fouten maken. Juist dat hoort bij het leven.

Maar probeer eens wat bewuster te zijn van de woorden die je gebruikt. In plaats van 'Wat ben ik toch stom dat ik dit vergeten ben', kun je zeggen: 'Oeps, dat ben ik vergeten. Ik schrijf het meteen even op voor de volgende keer.'

En wanneer je niet tevreden bent over hoe je eruitziet, hoef je daar niet altijd hardop een oordeel over te geven. Je laat je kind zo zien dat je best kritisch naar een situatie kunt kijken, zonder meteen jezelf als persoon af te wijzen.

6. Help je kind ontdekken dat het meer is dan wat het kan

Kinderen krijgen regelmatig complimenten over prestaties. Een goed cijfer, een mooie tekening, een doelpunt of een zwemdiploma. En dat zijn natuurlijk allemaal fijne momenten. Maar je kind is zoveel meer dan de dingen waarin het goed is.

Misschien heeft het een enorm gevoel voor humor. Kan het ontzettend goed luisteren. Heeft het oog voor kleine details of is het altijd degene die merkt wanneer iemand verdrietig is. Probeer ook die eigenschappen te benoemen.

'Ik vind het fijn hoe jij altijd aan anderen denkt.' Of: 'Ik moet zo vaak lachen om de dingen die jij bedenkt.' En zeg gerust eens zomaar: 'Ik vind het gezellig om bij jou te zijn.'

Niet omdat je kind iets heeft gedaan of bereikt, maar gewoon omdat je het fijn vindt om samen te zijn.

Zo laat je merken dat je kind niet eerst iets hoeft te presteren om waardevol te zijn.

7. Gebruik positieve affirmaties die je kind ook echt kan geloven

Wanneer een kind regelmatig negatief over zichzelf denkt, kunnen positieve affirmaties een fijn hulpmiddel zijn om samen met andere gedachten te oefenen. Affirmaties zijn korte zinnen die je kunnen helpen om wat vriendelijker en met meer vertrouwen naar jezelf te kijken.

Maar er is wel iets belangrijks om rekening mee te houden. Een kind dat ervan overtuigd is dat het nergens goed in is, zal waarschijnlijk weinig hebben aan een zin als 'Ik ben overal de beste in.' Dat voelt simpelweg niet geloofwaardig.

Probeer daarom zinnen te kiezen die ruimte geven om te groeien, zonder dat je kind iets hoeft te geloven wat op dat moment onmogelijk voelt.

Denk bijvoorbeeld aan 'Ik mag fouten maken', 'Ik hoef niet alles meteen te kunnen', 'Mijn mening is belangrijk' of 'Ik mag om hulp vragen.'

Bij Affirmatiekaarten voor Kids geloven we in de kracht van kleine, positieve momenten. Niet omdat een kaartje een negatief zelfbeeld zomaar kan veranderen, maar omdat een zin soms een mooi begin kan zijn van een gesprek.

Misschien kies je samen een kaartje tijdens het ontbijt. Of laat je je kind voor het slapengaan een zin uitzoeken die past bij wat er die dag is gebeurd. Je kunt bijvoorbeeld vragen: 'Vind jij dit een fijne zin?' Of: 'Wanneer zou je dit moeilijk vinden om tegen jezelf te zeggen?'

En als je kind het een stomme zin vindt? Dan is dat ook prima. Niet ieder kind heeft iets met affirmaties en het werkt niet om positieve woorden af te dwingen.

Het belangrijkste is dat er ruimte ontstaat om samen te praten over hoe je kind naar zichzelf kijkt.

8. Geef je kind de ruimte om gewoon een rotdag te hebben

We willen onze kinderen graag gelukkig zien. En zodra ze verdrietig, boos of onzeker zijn, proberen we vaak meteen iets te bedenken waardoor ze zich beter voelen. Maar niet iedere negatieve gedachte hoeft dezelfde minuut veranderd te worden.

Soms heeft je kind gewoon een ontzettend vervelende dag gehad. Misschien ging iets mis op school, was er ruzie met een vriendje of voelde het zich ergens buitengesloten. Dan hoeft er niet altijd een les over zelfvertrouwen te volgen.

Je mag ook gewoon zeggen: 'Wat een rotdag, hè? Kom maar even hier.'

Misschien wil je kind een knuffel. Misschien wil het even alleen zijn. Of misschien wil het gewoon samen op de bank zitten zonder veel te praten. Ook dat is waardevol.

Want je kind hoeft zich niet altijd blij, positief of zelfverzekerd te voelen. Het mag ook gewoon even verdrietig zijn.

En soms is weten dat je ook op zulke dagen helemaal jezelf mag zijn precies wat een kind nodig heeft.

Drie kleine oefeningen voor een positiever zelfbeeld

Wil je thuis op een ontspannen manier aandacht besteden aan hoe je kind over zichzelf denkt? Deze oefeningen kosten weinig tijd en passen gemakkelijk tussen alle gewone gezinsdrukte door.

De gedachte-detective

Wanneer je kind iets negatiefs over zichzelf zegt, kun je samen onderzoeken of die gedachte helemaal klopt.

Schrijf bijvoorbeeld op: 'Ik kan helemaal niks.'

Vraag daarna: 'Is dat echt zo? Of zijn er dingen die je lastig vindt en andere dingen die je wel kunt?'

Misschien ontdekt je kind dat rekenen op dit moment moeilijk is, maar dat het heel goed kan tekenen of ontzettend zorgzaam is.

Het doel is niet om overal een positieve draai aan te geven, maar om te leren dat één moeilijke ervaring niet alles over jezelf zegt.

Drie dingen die bij mij horen

Pak een vel papier en schrijf de naam van je kind in het midden. Bedenk vervolgens samen eigenschappen, interesses en dingen die je kind belangrijk vindt.

Misschien is je kind grappig, behulpzaam, gek op dieren, creatief of heel nieuwsgierig.

Je kunt er ook foto's, tekeningen of kleine herinneringen bij plakken.

Zo ontstaat een soort persoonlijke collage die laat zien hoeveel verschillende kanten je kind heeft. En dat het veel meer is dan een cijfer op school of de mening van een klasgenoot.

Eén fijn momentje van de dag

Vraag voor het slapengaan eens: 'Was er vandaag iets waar je blij van werd of wat fijn voelde?'

Dat hoeft niet iets groots te zijn. Misschien heeft je kind gelachen met een vriendje, lekker buiten gespeeld of een knuffel gekregen.

En op dagen waarop je kind niets kan bedenken, hoef je niet te blijven zoeken.

Soms was het gewoon geen leuke dag. Morgen is er weer een nieuwe.

Wanneer is een negatief zelfbeeld bij kinderen reden om hulp te zoeken?

Het is heel normaal dat kinderen af en toe onzeker zijn of iets negatiefs over zichzelf zeggen. Zeker wanneer iets niet lukt of wanneer ze teleurgesteld zijn.

Maar merk je dat je kind bijna iedere dag negatief over zichzelf praat? Dat het weinig plezier meer heeft, zich steeds vaker terugtrekt of geen nieuwe dingen meer durft te proberen? Dan is het verstandig om verder te kijken.

Ook veranderingen in slapen, eten, schoolprestaties of sociale contacten kunnen signalen zijn dat je kind niet lekker in zijn vel zit.

Bespreek je zorgen met de leerkracht, huisarts of jeugdarts. Zij kunnen helpen om te onderzoeken waar de negatieve gedachten vandaan komen en welke ondersteuning passend is.

Zegt je kind dat het liever niet meer wil leven of zichzelf iets wil aandoen? Neem dat altijd serieus en zoek direct professionele hulp via de huisarts of huisartsenpost. Bij onmiddellijk gevaar bel je 112.

Je hoeft niet te wachten totdat problemen ernstig worden om aan de bel te trekken.

Tot slot: je kind hoeft niet altijd positief te denken

Misschien is dat wel het belangrijkste om te onthouden.

Je hoeft je kind niet iedere dag voor de spiegel te laten zeggen hoe geweldig het is. Je hoeft negatieve gedachten niet meteen weg te poetsen en je hoeft ook niet voortdurend complimenten uit te delen.

Wat je wel kunt doen, is laten zien dat je kind meer is dan de dingen die niet lukken. Dat één vervelende opmerking niet bepaalt wie je bent. En dat je ook op dagen waarop je aan jezelf twijfelt, helemaal goed genoeg bent.

Soms begint dat met een gesprek. Soms met een knuffel. En soms met één klein zinnetje dat je kind helpt om net iets vriendelijker naar zichzelf te kijken.

Want je kind hoeft niet alles geweldig te vinden aan zichzelf om zichzelf met vriendelijkheid te behandelen.